Narcyzm wielkościowy i wrażliwy, związek z narcyzem
i możliwości leczenia.
Psychoterapia psychodynamiczna Kraków.
Słowo „narcyz” zrobiło w ostatnich latach zawrotną karierę. Używa się go, żeby opisać byłego partnera, wymagającego szefa, trudnego rodzica. Problem w tym, że im szerzej używamy tego pojęcia, tym mniej ono znaczy – a osoby, które naprawdę cierpią z powodu narcystycznej struktury osobowości, i osoby, które są z nimi w relacji, zostają bez rzetelnej wiedzy.
Czym jest narcystyczne zaburzenie osobowości?
Narcystyczne zaburzenie osobowości (NPD) to utrwalony wzorzec wielkościowości, potrzeby bycia podziwianym i ograniczonej zdolności do empatii. Kluczem jest kruchość, nie siła. Za fasadą wyższości znajduje się obraz siebie, który nie potrafi utrzymać się sam. Poczucie własnej wartości jest całkowicie zależne od zewnętrznego potwierdzenia: podziwu, sukcesu, statusu, atrakcyjności. Kiedy dopływ potwierdzenia się urywa, struktura się załamuje.
Szacunki rozpowszechnienia różnią się znacznie w zależności od metodologii badań – od poniżej 1% do kilku procent populacji (DSM-5). Znacznie częstsze niż pełne rozpoznanie są narcystyczne rysy osobowości, które nie spełniają kryteriów zaburzenia, ale realnie utrudniają życie i relacje.
Dwa oblicza narcyzmu: wielkościowy i wrażliwy
To rozróżnienie zmieniło współczesne rozumienie narcyzmu i wciąż jest zbyt mało znane poza gabinetami.
Narcyzm wielkościowy to obraz, który wszyscy znamy: pewność siebie, poczucie wyjątkowości, potrzeba dominacji i podziwu, trudność w przyjmowaniu krytyki, instrumentalne traktowanie innych.
Narcyzm wrażliwy wygląda zupełnie inaczej – i dlatego bywa całkowicie przeoczony. To osoba wycofana, nadwrażliwa na ocenę, przeżywająca chroniczne poczucie krzywdy i niedocenienia, często z objawami lękowymi i depresyjnymi. Wielkościowa fantazja istnieje, ale pozostaje ukryta, w środku.
Badania pokazują, że oba obrazy mogą występować u tej samej osoby i przełączać się w zależności od sytuacji (Pincus i Lukowitsky, 2010). Ta sama osoba, która w pracy funkcjonuje jako dominujący lider, po odrzuceniu może zapaść się w wielotygodniowe wycofanie.
Narcystyczny wstyd – co kryje się pod fasadą
W ujęciu psychodynamicznym centralnym afektem w narcyzmie nie jest duma, lecz wstyd.
Wstyd różni się od poczucia winy. Wina mówi: „zrobiłem coś złego”. Wstyd mówi: „jestem czymś złym”. To uczucie tak nie do zniesienia, że psychika buduje przeciwko niemu całą architekturę obronną – wielkościowość, dewaluację innych, kontrolę.
Dlatego zwykła krytyka bywa dla osoby narcystycznej doświadczeniem nieproporcjonalnie bolesnym. Nie jest to nadwrażliwość na uwagę. To dotknięcie miejsca, którego cała struktura miała nie dopuścić do świadomości.
Przeczytaj: Lęk przed odrzuceniem – skąd się bierze i jak wpływa na relacje
Objawy narcystycznego zaburzenia osobowości
Najczęściej opisywane cechy:
- Poczucie własnej wielkości nieadekwatne do rzeczywistych osiągnięć
- Zaabsorbowanie fantazjami o nieograniczonym sukcesie, władzy, idealnej miłości
- Przekonanie o byciu kimś wyjątkowym, zrozumiałym tylko dla wybranych
- Nieustanna potrzeba podziwu
- Poczucie, że należą mu się szczególne względy
- Wykorzystywanie innych do własnych celów
- Ograniczona zdolność do rozpoznawania i uwzględniania uczuć innych osób
- Zawiść wobec innych lub przekonanie, że inni zazdroszczą jemu
- Arogancja, wyniosłość w zachowaniu lub postawie
Do rozpoznania DSM-5 wymaga obecności co najmniej pięciu z dziewięciu kryteriów oraz utrwalonego charakteru wzorca.
Związek z narcyzem – dlaczego tak trudno odejść?
To pytanie słyszę w gabinecie częściej niż jakiekolwiek inne dotyczące narcyzmu.
Relacja z osobą o narcystycznej strukturze osobowości często przebiega w cyklu idealizacji i dewaluacji. Na początku partner jest wyjątkowy, wybrany, jedyny i doświadcza intensywności, jakiej nie znał wcześniej. Potem, stopniowo, zaczyna być korygowany, porównywany, umniejszany. A następnie – nierzadko – znów idealizowany.
Ten rytm działa na psychikę bardzo silnie, ponieważ powrót idealizacji nie tylko przynosi ulgę, ale też potwierdza nadzieję, że tamta pierwsza wersja relacji była prawdziwa, a wystarczy tylko zrobić coś inaczej, żeby ją odzyskać. Osoba, która została w takim związku, zwykle nie jest naiwna. Jest w środku mechanizmu, który wzmacnia przywiązanie właśnie przez swoją nieprzewidywalność.
Drugim czynnikiem jest osobista podatność. Osoby, które wcześniej doświadczyły relacji, w których miłość trzeba było zasłużyć, często rozpoznają ten układ jako znajomy – nie dlatego, że go chcą, ale dlatego, że go znają.
Przeczytaj: Samotność i lęk przed bliskością
Narcyzm a borderline – czym się różnią?
Oba należą do tak zwanej organizacji osobowości z pogranicza w rozumieniu Kernberga i dzielą mechanizm rozszczepienia. Różni je dominujący sposób obrony: w borderline na pierwszym planie jest lęk przed porzuceniem i niestabilność, w narcyzmie – obrona przed wstydem przez wielkościowość. Oba mogą współwystępować.
Przeczytaj: Zaburzenie osobowości borderline – objawy i leczenie
Czy narcyz może się zmienić? Terapia narcystycznego zaburzenia osobowości
Krótka odpowiedź: tak, ale rzadko z własnej inicjatywy i nigdy pod naciskiem partnera.
Osoby z narcystyczną strukturą osobowości najczęściej trafiają na terapię nie z powodu narcyzmu, lecz z powodu jego skutków: depresji po utracie pozycji zawodowej, rozpadu związku, kryzysu wieku średniego, chronicznego poczucia pustki mimo obiektywnych sukcesów.
W 2021 roku zespół Diany Diamond, Franka Yeomansa, Barry’ego Sterna i Otto Kernberga opublikował adaptację terapii skoncentrowanej na przeniesieniu przeznaczoną specjalnie dla patologicznego narcyzmu (TFP-N). Podejście to bierze pod uwagę specyficzne trudności tej pracy: skłonność do dewaluowania terapeuty, przerywania terapii i utrzymywania relacji terapeutycznej na dystans.
Praca terapeutyczna koncentruje się na tym, co dzieje się w relacji z terapeutą – bo to właśnie tam wielkościowość, dewaluacja i ukryty wstyd stają się widoczne w czasie rzeczywistym. Celem nie jest „odebranie” pacjentowi poczucia własnej wartości, ale zbudowanie takiego, które nie musi być podtrzymywane przez podziw innych.
Więcej o psychoterapii psychodynamicznej i TFP
Jestem w związku z osobą narcystyczną – co mogę zrobić?
Najczęstszy błąd to próba przekonania drugiej osoby, żeby poszła na terapię. Zwykle nie działa, a często pogłębia konflikt. Co ma sens:
- Terapia dla siebie – nie po to, żeby lepiej znosić trudną relację, ale żeby zrozumieć, co Cię w niej trzyma i odzyskać kontakt z własnymi potrzebami
- Praca nad granicami – konkretnymi, wykonalnymi, a nie deklarowanymi
- Odróżnienie empatii od poświęcenia – można rozumieć czyjeś cierpienie i jednocześnie nie zgadzać się na jego konsekwencje
- Realistyczna ocena – czy zmiana w tej relacji jest w ogóle możliwa, i w jakiej perspektywie czasowej
„Narcyz” to nie diagnoza z internetu
Rozpoznanie zaburzenia osobowości stawia się w oparciu o pogłębioną diagnozę kliniczną, nie na podstawie zachowania w kilku sytuacjach ani listy objawów z sieci. Wiele zachowań określanych potocznie jako „narcystyczne” ma zupełnie inne źródła: przeciążenie, uraz, depresję, zaburzenia lękowe, cechy neuroatypowe. Nazwanie kogoś narcyzem nie jest diagnozą – jest sposobem na poradzenie sobie z bezradnością.
Jednocześnie: jeśli w relacji doświadczasz przemocy psychicznej, fizycznej lub ekonomicznej, to nie jest kwestia diagnozy drugiej osoby. To kwestia Twojego bezpieczeństwa.
Jeśli rozpoznajesz u siebie opisane wzorce, albo jesteś w relacji, która Cię wyczerpuje i chcesz ją zrozumieć – psychoterapia może być miejscem, gdzie to zrozumiesz i przepracujesz.
Najczęstsze pytania
Czym różni się narcyzm od wysokiej samooceny?
Zdrowa samoocena jest względnie stabilna i przetrwa krytykę czy porażkę. Narcystyczna samoocena jest wysoka, ale krucha – wymaga stałego zasilania z zewnątrz i załamuje się przy braku potwierdzenia.
Czy narcystyczne zaburzenie osobowości można wyleczyć?
Możliwa jest istotna zmiana struktury osobowości – większa stabilność poczucia własnej wartości, lepsza zdolność do empatii i do ana struktury osobowości – większa stabilność poczucia własnej wartości, lepsza zdolność do empatii i do utrzymywania bliskich relacji. Wymaga to długoterminowej psychoterapii i realnej motywacji pacjenta.
Czy narcyzm bierze się z dzieciństwa?
Współczesne modele wskazują na interakcję czynników temperamentalnych i relacyjnych. Nie istnieje jeden schemat.
Czy psychoterapia pomaga osobom, które są w związku z narcyzem?
Tak, i jest to często najbardziej sensowny pierwszy krok. Terapia pozwala zrozumieć własny udział w dynamice relacji, odzyskać kontakt z własnymi potrzebami i podjąć decyzje z pozycji jasności, a nie wyczerpania.
Źródła i literatura
- Kernberg, O. F. (1975). Borderline Conditions and Pathological Narcissism. Jason Aronson.
- Kernberg, O. F. (1984). Severe Personality Disorders: Psychotherapeutic Strategies. Yale University Press.
- Diamond, D., Yeomans, F. E., Stern, B. L., & Kernberg, O. F. (2021). Treating Pathological Narcissism with Transference-Focused Psychotherapy. Guilford Press.
- Ronningstam, E. (2005). Identifying and Understanding the Narcissistic Personality. Oxford University Press.
- Pincus, A. L., & Lukowitsky, M. R. (2010). Pathological narcissism and narcissistic personality disorder. Annual Review of Clinical Psychology, 6, 421–446.
- Caligor, E., Kernberg, O. F., Clarkin, J. F., & Yeomans, F. E. (2018). Psychodynamic Therapy for Personality Pathology: Treating Self and Interpersonal Functioning. American Psychiatric Association Publishing.
- McWilliams, N. (1994). Psychoanalytic Diagnosis. Guilford Press.
- Cierpiałkowska, L., & Soroko, E. (red.). (2014). Zaburzenia osobowości. Problemy diagnozy klinicznej. Wydawnictwo Naukowe UAM.
- American Psychiatric Association (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5-TR).
O autorce:
Monika Bała – psycholog, psychotraumatolog, psychoterapeutka w trakcie szkolenia, neurologopeda. Pracuje w nurcie psychodynamicznym i TFP, przyjmuje w gabinecie psychoterapii psychodynamicznej w Krakowie.