Zaburzenie osobowości borderline – objawy, przyczyny i leczenie

Osobowość borderline: czym jest i jak pomaga terapia TFP. Psychoterapia psychodynamiczna Kraków.

Zaburzenie osobowości borderline bywa dziś jednym z najczęściej wyszukiwanych haseł psychologicznych i jednocześnie jednym z najbardziej mylnie rozumianych. W mediach społecznościowych funkcjonuje jako etykieta na intensywność emocjonalną albo trudny charakter. W gabinecie wygląda zupełnie inaczej: to głębokie, bolesne doświadczenie niestabilności – siebie, uczuć i relacji z innymi.

Czym jest zaburzenie osobowości borderline?

Borderline (BPD) to utrwalony wzorzec niestabilności w trzech obszarach: regulacji emocji, obrazu siebie i relacji z ludźmi, któremu towarzyszy wyraźna impulsywność. Szacuje się, że dotyczy około 1–2% populacji ogólnej, a wśród pacjentów zgłaszających się po pomoc psychiatryczną odsetek ten jest kilkukrotnie wyższy (Gunderson i wsp., 2018). W klasyfikacji DSM-5 rozpoznanie stawia się, gdy spełnionych jest co najmniej pięć z dziewięciu kryteriów. Kluczowe słowo to wzorzec – nie chodzi o pojedynczy trudny okres w życiu, ale o powtarzalny, długotrwały sposób przeżywania siebie i innych.

Objawy borderline – jak je rozpoznać?

Do najczęściej opisywanych objawów należą:

• Rozpaczliwe wysiłki, by uniknąć realnego lub wyobrażonego porzucenia
• Burzliwe, niestabilne związki, w których ta sama osoba bywa raz idealizowana, raz całkowicie odrzucana
• Niestabilny obraz siebie – poczucie, że „nie wiem, kim naprawdę jestem”
• Impulsywność w obszarach, które mogą zaszkodzić
• Zachowania autoagresywne i myśli samobójcze
• Gwałtowne wahania nastroju – kilkugodzinne, rzadko trwające dniami
• Chroniczne poczucie pustki
• Intensywna, trudna do opanowania złość
• Przemijające stany podejrzliwości lub poczucia nierealności w sytuacjach silnego stresu

Ważne: pojedynczy objaw nie jest diagnozą. Rozpoznanie zaburzenia osobowości stawia się na podstawie pogłębionej diagnozy klinicznej, nigdy na podstawie testu z internetu.

Skąd bierze się borderline? Rozszczepienie i rozproszona tożsamość

Perspektywa psychodynamiczna, zwłaszcza teoria relacji z obiektem Otto Kernberga TFP proponuje wyjaśnienie, które wielu pacjentom po raz pierwszy porządkuje ich doświadczenie. W przebiegu wczesnego rozwoju dziecko buduje wewnętrzne obrazy siebie i opiekuna. Kiedy opieka jest niespójna, nieprzewidywalna, zaniedbująca lub przerażająca, a temperamentalna wrażliwość dziecka jest wysoka, te obrazy nie zostają zintegrowane. Zamiast jednego złożonego obrazu „bliska osoba bywa dobra i bywa zawodna” powstają dwa oddzielne, skrajne: całkowicie dobry i całkowicie zły. Ten mechanizm nazywamy rozszczepieniem. Chroni przed lękiem, ale ma swoją cenę: świat wewnętrzny pozostaje czarno-biały, a razem z nim obraz siebie. Stąd bierze się to, co Kernberg nazwał dyfuzją tożsamości – brak stabilnego, ciągłego poczucia „ja”. I stąd też bierze się zjawisko, które partnerzy osób z BPD często opisują jako niezrozumiałe: dziś jestem najważniejszą osobą na świecie, jutro wrogiem. Warto podkreślić, że BPD nie ma jednej przyczyny. Współczesne modele mówią o interakcji podatności biologicznej i doświadczeń relacyjnych – w tym urazu, zaniedbania i przewlekłej nieprzewidywalności opieki.

Borderline a lęk przed odrzuceniem

Lęk przed porzuceniem jest w BPD nie tyle jednym z objawów, co osią całego doświadczenia. Nie zawsze jednak silny lęk przed odrzuceniem oznacza zaburzenie osobowości – występuje również w osobowości zależnej, unikającej oraz u osób bez rozpoznania klinicznego a także w innych obszarach funkcjonowania psychicznego. Przeczytaj: Lęk przed odrzuceniem – skąd się bierze i jak wpływa na relacje

Leczenie borderline – co mówią badania

Borderline jest zaburzeniem, które dobrze odpowiada na psychoterapię. Przegląd Cochrane z 2020 roku, obejmujący kilkadziesiąt badań z randomizacją, potwierdził skuteczność ustrukturyzowanych psychoterapii w redukcji objawów BPD w porównaniu z leczeniem standardowym. Terapia skoncentrowana na przeniesieniu (TFP) ma za sobą dwa badania z randomizacją. W badaniu Clarkina i wsp. (2007) porównano TFP, terapię dialektyczno-behawioralną (DBT) i terapię podtrzymującą – poprawa nastąpiła we wszystkich grupach, ale tylko TFP wiązała się ze zmianą w takich obszarach jak złość, impulsywność i agresja. W badaniu Doeringa i wsp. (2010) psychoterapię psychodynamiczną wraz z TFP porównano z leczeniem prowadzonym przez doświadczonych psychoterapeutów środowiskowych: w grupie TFP istotnie mniej osób przerwało terapię (38,5% wobec 67,3%), rzadziej dochodziło do prób samobójczych, a po roku 42,3% pacjentek nie spełniało już kryteriów rozpoznania BPD.

Terapia psychodynamiczna i TFP – na czym polega?

TFP (Transference-Focused Psychotherapy) to ustrukturyzowana, podręcznikowa terapia psychodynamiczna opracowana przez zespół Otto Kernberga w Personality Disorders Institute przy Weill Cornell Medical College. W Polsce podręczniki TFP wydało Polskie Towarzystwo Psychoterapii Psychodynamicznej.

Kontrakt terapeutyczny

Terapia zaczyna się od jasnych, wspólnie ustalonych ram: częstotliwości sesji (zwykle dwa razy w tygodniu), zasad kontaktu między sesjami oraz sposobu postępowania w sytuacjach kryzysowych. To nie formalność – dla osoby, której świat wewnętrzny jest nieprzewidywalny, przewidywalna rama jest pierwszym doświadczeniem stabilności.

Praca w „tu i teraz” relacji

Zamiast rekonstruować przeszłość, TFP pracuje z tym, co dzieje się pomiędzy pacjentem a terapeutą w gabinecie. To właśnie w tej relacji rozszczepione obrazy siebie i drugiej osoby ujawniają się najżywiej  i dopiero wtedy można je zobaczyć i nazwać.

Integracja rozszczepionych obrazów siebie

Celem nie jest wyłącznie redukcja objawów, ale zmiana struktury osobowości: stopniowe łączenie skrajnych obrazów w jeden, bardziej złożony i znośny. Efektem jest stabilniejsze poczucie tożsamości i większa zdolność do utrzymywania bliskich relacji. Więcej o psychoterapii psychodynamicznej i TFP

Oferta Konsultacja O mnie

Czy borderline można wyleczyć?

Wyniki badań podłużnych są zaskakująco optymistyczne  i wciąż zbyt mało znane. W 16-letnim prospektywnym badaniu McLean Study of Adult Development 99% pacjentów z rozpoznaniem BPD osiągnęło co najmniej dwuletnią remisję objawową, a 78% –  remisję trwającą osiem lat i dłużej (Zanarini i wsp., 2012). Trudniejszym i wolniejszym procesem okazuje się wyzdrowienie funkcjonalne – czyli remisja objawów połączona z satysfakcjonującym życiem zawodowym i społecznym. Osiąga je około 60% osób w perspektywie kilkunastu lat. To ważna informacja: praca nad objawami i praca nad jakością życia to dwie różne rzeczy, i terapia powinna obejmować obie.

Psychoterapia borderline w Krakowie

Jeśli rozpoznajesz u siebie opisane wzorce albo masz już postawioną diagnozę i szukasz terapii prowadzonej w podejściu psychodynamicznym lub TFP – pierwszym krokiem jest konsultacja. Nie musisz przychodzić z gotową diagnozą ani z uporządkowaną historią. Wystarczy, że coś w Twoim sposobie przeżywania siebie i relacji przestało być do wytrzymania.

Najczęstsze pytania

Czy borderline to choroba psychiczna?

Borderline jest klasyfikowane jako zaburzenie osobowości, a nie choroba w rozumieniu epizodycznym, jak np. depresja czy choroba afektywna dwubiegunowa. Oznacza to utrwalony wzorzec przeżywania i reagowania, a nie stan, który pojawia się i mija. Nie zmienia to faktu, że jest to poważne źródło cierpienia, które podlega skutecznemu leczeniu.

Jak długo trwa terapia osobowości borderline?

Psychoterapia zaburzeń osobowości jest z założenia procesem długoterminowym. Badania nad TFP prowadzono w ramach rocznych terapii dwa razy w tygodniu, ale w praktyce klinicznej proces trwa zwykle dłużej. Pierwsze zmiany, w impulsywności i częstotliwości kryzysów, pojawiają się wcześniej niż zmiany w obrazie siebie.

Czy osoba z borderline może być w stabilnym związku?

Tak. Trudności w relacjach są w BPD wyraźne, ale nie są wyrokiem. Terapia, która pracuje nad integracją obrazu siebie i drugiej osoby, bezpośrednio przekłada się na zdolność do utrzymywania bliskich, stabilnych więzi.

Czy do rozpoczęcia psychoterapii potrzebna jest diagnoza?

Nie. Konsultacja psychoterapeutyczna służy właśnie temu, żeby wspólnie zrozumieć, co się dzieje i jaka forma pomocy będzie odpowiednia.

---

  Źródła i literatura

• Kernberg, O. F. (1975). Borderline Conditions and Pathological Narcissism. Jason Aronson.
• Kernberg, O. F. (1984). Severe Personality Disorders: Psychotherapeutic Strategies. Yale University Press.
• Clarkin, J. F., Yeomans, F. E., & Kernberg, O. F. (2006). Psychotherapy for Borderline Personality: Focusing on Object Relations. American Psychiatric Publishing.
• Clarkin, J. F., Levy, K. N., Lenzenweger, M. F., & Kernberg, O. F. (2007). Evaluating three treatments for borderline personality disorder: a multiwave study. American Journal of Psychiatry, 164(6), 922–928.
• Doering, S., Hörz, S., Rentrop, M. i wsp. (2010). Transference-focused psychotherapy v. treatment by community psychotherapists for borderline personality disorder: randomised controlled trial. British Journal of Psychiatry, 196(5), 389–395.
• Yeomans, F. E., Clarkin, J. F., & Kernberg, O. F. (2015). Transference-Focused Psychotherapy for Borderline Personality Disorder: A Clinical Guide. American Psychiatric Publishing.
• Storebø, O. J., Stoffers-Winterling, J. M., Völlm, B. A. i wsp. (2020). Psychological therapies for people with borderline personality disorder. Cochrane Database of Systematic Reviews, 5, CD012955.
• Zanarini, M. C., Frankenburg, F. R., Reich, D. B., & Fitzmaurice, G. (2012). Attainment and stability of sustained symptomatic remission and recovery among patients with borderline personality disorder: a 16-year prospective follow-up study. American Journal of Psychiatry, 169(5), 476–483.
• Gunderson, J. G., Herpertz, S. C., Skodol, A. E., Torgersen, S., & Zanarini, M. C. (2018). Borderline personality disorder. Nature Reviews Disease Primers, 4, 18029.
• Fonagy, P., Gergely, G., Jurist, E., & Target, M. (2002). Affect Regulation, Mentalization and the Development of the Self. Other Press.
• Cierpiałkowska, L., & Soroko, E. (red.). (2014). Zaburzenia osobowości. Problemy diagnozy klinicznej. Wydawnictwo Naukowe UAM.
• American Psychiatric Association (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5-TR).

O autorce: Monika Bała – psycholog, psychotraumatolog, psychoterapeutka w trakcie szkolenia, neurologopeda. 13 lat doświadczenia w obszarze zdrowia psychicznego. Pracuje w nurcie psychodynamicznym i TFP, przyjmuje w gabinecie psychoterapii psychodynamicznej w Krakowie.